Klub Odkrywców Historii Regionu

Legenda mapy - grody i zabytki techniki

1. Wyspa Młyńska – leży na terenie dawnego obszaru staromiejskiego Bydgoszczy, na której współcześnie znajdują się obiekty kulturalne i rekreacyjne. Wśród nich na szczególną uwagę zasługują liczne młyny, które budowano na wyspie już od XVI wieku. Wyspa Młyńska jest jednym z piękniejszych krajobrazowo zakątków położonych w mieście nad Brdą.
2. Kanał Bydgoski – to sztuczna, licząca 25 kilometrów droga wodna, łącząca Odrę i Wisłę poprzez dopływy tych dwóch polskich rzek. Współcześnie jest to najstarszy, czynny kanał śródlądowy w Polsce, wpisany do rejestru zabytków.
3. DAG FabrikBromberg – fabryka zbrojeniowa zbudowana przez Niemców na terenie okupowanej Polski w okresie II wojny światowej. Ukryta w Puszczy Bydgoskiej, produkowała materiały wybuchowe na potrzeby III Rzeszy. Obecnie zachowane fragmenty zabudowy (kompleks 18 budynków) stanowią zwartą i kompletną linię produkcyjną materiałów wybuchowych.
4. Muzeum Wodociągów w Bydgoszczy – prezentuje historię i działalność wodociągów nie tylko w mieście, ale również w Polsce. Przygotowane ekspozycje przedstawiają sprzęt oraz akcesoria wodociągowo – kanalizacyjne, poczynając od okresu staropolskiego, a kończąc na czasach współczesnych.
5. Akwedukt w Fojutowie – to unikatowy zabytek architektury hydrotechnicznej, wybudowany na wzór antycznych rzymskich budowli. Obiekt o 75 metrowej długości, krzyżuje ze sobą cieki wodne – Wielki Kanał Brdy i Czerską Strugę i uchodzi za jedną z najbardziej okazałych budowli tego typu w Polsce.
6. Zabytkowy młyn w Grucznie – wybudowany został w roku 1888. Początkowo napędzany wodą, kilka lat po zakończeniu II wojny światowej został wyposażony w silnik elektryczny. Młyn funkcjonował do roku 1998. Współcześnie jest siedzibą Towarzystwa Przyjaciół Dolnej Wisły.
7. Most kolejki wąskotorowej w Koronowie – to najwyższy tego typu most w Europie. Został oddany do użytku w roku 1895. Most ma długość 120 m i rozpościera się 18 m nad rzeką Brdą.
8. Młyn wodny w Koronowie (zwany „Diabelskim Młynem”) – został zbudowany prawdopodobnie w połowie XIX wieku. Ten drewniany zabytek posiada na swoim wyposażeniu zachowane do dziś elementy młyńskich urządzeń oraz prasę do wyciskania oleju.
9. Zrekonstruowany zwodzony most zamkowy w Kruszwicy, przy Mysiej Wieży – w swojej poprzedniej postaci stano wił część drogi wjazdowej do zamku. Obecna rekonstrukcja pełni funkcję punktu widokowego.
10. Jedno z wielu, w lasach Borów Tucholskich, miejsc wydobywczych węgla brunatnego z przełomu XIX i XX wieku. Pozostałością po tamtych czasach jest odnowiona kopalnia węgla brunatnego „Montania” w Pile, we wsi tematycznej „Górnicza Wioska”.
11. Muzeum Kolei Wąskotorowej w Wenecji koło Żnina – funkcjonuje od roku 1972 i posiada sporą kolekcją eksponatów (prawdopodobnie jest to największy skansen tego typu w Europie).
12. Elektrownia wodna Żur – powstała w roku 1930 roku dla budującej się wówczas Gdyni, w celu dostarczania energii elektrycznej dla rozrastającego się miasta. Jest to jedna z najstarszych elektrowni wodnych na Pomorzu, działająca do dnia dzisiejszego.
13. XIX – wieczna Twierdza Toruń, składa się z ponad 150 obiektów, w tym zachowanych do dnia dzisiejszego siedemnastu fortów. W swoim czasie miała niemały wpływ na rozwój przestrzenny i gospodarczy Torunia, który stał się jednym z najpotężniejszych twierdz w dziewiętnastowiecznej Europie. Wpisana do rejestru zabytków Twierdza Toruń, tworzy jeden z bardziej unikalnych tego typu systemów fortyfikacyjnych w skali europejskiej.
14. Stacja wodociągowa „Stare Bielany” – powstała w wieku XIX w związku z rozwojem sieci wodociągowej Torunia. Obecnie we wnętrzach wieży wodociągowej oraz maszynowni urządzono Muzeum Inżynierii Komunalnej Torunia ze stałą wystawą poświęconą toruńskim wodociągom i zagadnieniom techniki, w tym lokalnej infrastruktury komunalnej.
15. Wiatrak koźlak w Bierzgłowie – to jeden z najcenniejszych zabytków kultury wiejskiej w Regionie Kujaw i Pomorza. Liczy prawie 150 lat i działał jeszcze w połowie wieku XX.
16. Twierdza Chełmno – wzniesiona została w latach 1901 – 1909, a rozbudowana w latach 1914 – 1915. Miała za zadanie osłony strategicznie położonej pomiędzy Fordonem, a Grudziądzem przeprawy promowej przez Wisłę.
17. Wodociągowa wieża ciśnień w Chełmży – zbudowana na przełomie XIX i XX wieku, siedmiokondygnacyjna wieża ciśnień to prawdziwa perełka neogotyku. Ten zabytek techniki nadal aktywnie wspiera sieć wodociągową miasta, a jego sercem jest zbiornik mieszczący 350 m³ wody.
18. Zespół dworca kolejowego w Chełmży – powstał w roku 1899, by na początku XX wieku rozszerzyć swoją bazę w zamiarze zwiększenia planowanej ilości przewozów. W tym celu rozbudowano węzeł kolejowy oraz dodano budynki pomocnicze, później powiększono też lokomotywownię, nadając zespołowi dworca kolejowego obecny kształt.
19. Kościół ewangelicki pw. Św. Barbary w Grębocinie – powstał na przełomie XIII – XIV wieku. Obecnie znajduje się tu Muzeum Piśmiennictwa i Drukarstwa, gdzie można podziwiać niezwykłe prywatne zbiory związane z papiernictwem i drukarstwem oraz wziąć udział w intersujących warsztatach edukacyjnych.
20. Twierdza Grudziądz – powstała w II połowie XVIII wieku, rozbudowana w wieku XIX. Stworzony system fortów rozlokowanych na terenie Grudziądza i pobliskich miejscowości miał za zadanie osłaniać miasto i przeprawę mostową na Wiśle w przypadku ewentualnej wojny z Rosją. Jej najstarszym elementem była Twierdza Courbiere'a, czyli cytadela. Zespół forteczny Wielkiej Księżej Góry, wchodzący w skład Twierdzy Grudziądz powstał pod koniec wieku XIX. To jeden z najpotężniejszych obiektów fortecznych tego rodzaju. Posiada jedną z zaledwie trzech zachowanych w Polsce baterii pancernych haubic kalibru 15 cm oraz unikatową obrotową wieżę obserwacyjną artylerii (wz. 94).
21. Wiatrak typu koźlak znajdujący się w Kurkocinie – zbudowany został na przełomie wieku XIX i XX. Posiada drewnianą głowicę i jest to najstarszy rodzaj wiatraka europejskiego.
22. Zespół młynów w Lubiczu – budowany od wieku XIII do XX wraz z m.in. tartakiem, papiernią i kuźnicą miedzi, stanowił niegdyś zaplecze przemysłowe dla Torunia.
23. Murowany wiatrak typu holender znajdujący się we wsi Radzyń – Wybudowanie. Wybudowany został pod koniec wieku XIX. Posiada dach z ocynkowanej blachy, na którym znajduje się wiatrowskaz.
24. Olęderski Park Etnograficzny w Wielkiej Nieszawce – jest oddziałem Muzeum Etnograficznego w Toruniu. Olęderska wieś z przełomu XIX i XX wieku ma łącznie osiem obiektów. Menonici przybyli do tej wsi w roku 1564, zakładając gminę z domem modlitwy. Do końca II wojny światowej był to jeden z głównych ośrodków życia tej społeczności.
25. Wąbrzeźno – w mieście znajduje się budynek przypominający wieżę, na szczycie której znajduje się zbiornik z wodą. Służy on do zapewnienia poprawnego ciśnienia w miejskim wodociągu. Służyła ona także do zasilania parowozów na stacjach kolejowych.
26. W sąsiedztwie Złotorii znajduje się Muzeum Etnograficzne wraz z skansenem, w którym znaleźć można przedmioty związane z pracą flisaków oraz rybaków, a także obiekty rybackie, m.in. szopy i budynki gospodarcze na sprzęt rybacki, sezonowe mieszkania rybaków, stodoły, obory oraz chaty.
27. Aleksandrów Kujawski – dworzec kolejowy otwarty do użytku w roku 1862. Dworzec ten, był stacją graniczną pomiędzy zaborem pruskim i rosyjskim.
28. Park Tężniowy w Ciechocinku – pierwotny ogród spacerowy powstał w roku 1875, następnie w latach 1907 – 1908 został przekształcony w Park Tężniowy. Zespół tężni i warzelni soli wraz z Parkami Tężniowym i Zdrojowym stanowi Pomnik Historii.
29. Dworzec kolejowy w Ciechocinku – zbudowano prowadzącą do niego jedną z pierwszych linii kolejowych w Polsce, którą otwarto w roku 1867 jako odnogę linii kolejowej Toruń – Warszawa. W roku 1895 linię przedłużono do warzelni soli, aby ułatwić transport produktów w niej powstających.
30. Wczesnośredniowieczne grodzisko Wyszogród – usytuowane na lewym brzegu Wisły, leżące we współczesnych granicach administracyjnych Bydgoszczy. Gród kontrolował drogę wodną Wisły z traktem lądowym biegnącym z Kujaw na Pomorze Gdańskie i Ziemię Chełmińską. Zniszczony prze Krzyżaków w roku 1330.
31. Zamczysko – grodzisko wczesnośredniowieczne kultury łużyckiej wraz z wkomponowaną w nią wczesnośredniowieczną osadą (VI – X w.), znajdujące się na cyplu morenowym Zbocza Fordońskiego.
32. Biskupin – rezerwat w Biskupinie został uznany za pomnik historii w roku 1994. Stanowisko archeologiczne w Biskupinie zostało odkryte w roku 1934 pod wodami Jeziora Biskupińskiego, stanowiąc jedno z najważniejszych dokonań polskich archeologów. Współcześnie funkcjonuje jako muzeum – Rezerwat Archeologiczny, ze współczesnymi pełnowymiarowymi rekonstrukcjami fragmentów wcześniejszego grodu. We wczesnej epoce żelaza istniała na jego terenie osada obronna kultury łużyckiej.
33. Grodzisko W Izdebnie – jest grodziskiem pierścieniowatym usytuowanym na półwyspie Jeziora Wolskiego. Osada jest świadectwem istnienia kultury łużyckiej. Obiekt podobny w formie do Biskupina, dodatkowo posiadał identyczną zabudowę z idealnie zachowanymi drewnianymi reliktami grodu łużyckiego.
34. Kurhan w Kierzkowie to jeden z najcenniejszych zabytków archeologicznych w Polsce. Stanowi go megalityczny grobowiec korytarzowy z młodszej epoki kamienia (neolitu), wzniesiony przez społeczność kultury amfor kulistych około 3500 – 2800 lat p.n.e.
35. Wczesnośredniowieczne grodzisko we wsi Mietlica – jest pozostałością jednego z centralnych grodów zachodniosłowiańskiego plemienia lechickiego – Goplan. Pod koniec IX wieku Goplanie byli najsilniejszym plemieniem w Wielkopolsce. Po upływie wieku ich ziemie wraz z grodem dostały się pod panowanie Piastów.
36. Grodzisko w Kałdusie znajduje się na Górze Świętego Wawrzyńca, gdzie odkryto wczesnośredniowieczny zespół osadniczy, który może być uznany za jeden z najważniejszych ośrodków administracyjno–gospodarczych Polski czasów księcia Mieszka I i króla Bolesława Chrobrego.
37. Rezerwat archeologiczny w Sarnowie – chroni unikatowe cmentarzysko z epoki neolitu, często nazywane jest polskimi piramidami. Znajduje się tu 9 monumentalnych megalitycznych grobowców kujawskich (o długościach dochodzących nawet do 150 m) wzniesionych przez społeczności kultury pucharów lejkowatych około 3,5 – 4 tysiące lat p.n.e.
38. Góra zamkowa we wsi Starogród – jest miejscem, gdzie w wieku XIII mieściła się osada krzyżacka oraz jeden z najstarszych zamków krzyżackich na Ziemi Chełmińskiej. Obiekt stał się miejscem kultu religijnego od momentu przywiezienia do niego w roku 1242 relikwii Św. Barbary.
39. Wietrzychowice – znajduje się tutaj rezerwat archeologiczny wraz z cmentarzyskiem szkieletowym. Przyjęto, że miejsce pochówku zostało wzniesione przez rolników i pasterzy zamieszkujących owe tereny. „Polskie piramidy", bo tak nazywane są grobowce ze względu na ich ogrom, związane były z wierzeniami religijnymi dawnych plemion.
40. Najstarsza tężnia do warzenia soli została odkryta na terenie współczesnego Inowrocławia. Prawdopodobnie działały one już na przełomie od Il do IV wieku. Współczesna tężnia solankowa w Inowrocławiu to jedna z największych i najbardziej charakterystycznych gradierni w Europie, będąca sercem współczesnego uzdrowiska zlokalizowanego w centrum miasta.